Click here to read this article in English.
บทเรียนจากหนังสือ Understanding Michael Porter ของ โจน มาเกร็ตตา (Joan Magretta) ตอนที่ 1: วิธีประเมินความน่าดึงดูดใจของอุตสาหกรรม (Industry’s attractiveness)
บริษัทสองแห่งอาจมีการบริหารจัดการที่ยอดเยี่ยมทัดเทียมกัน แต่กลับสร้างผลกำไรได้แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง บ่อยครั้งเหตุผลที่แท้จริงนั้นซ่อนอยู่ในอุตสาหกรรมที่บริษัทเหล่านั้นแข่งขันอยู่ ศาสตราจารย์ ไมเคิล พอร์เตอร์ (Michael Porter) จาก Harvard Business School ได้อธิบายถึงเบื้องหลังของเรื่องนี้ไว้ในกรอบแนวคิด Five Forces (แรงผลักดันทั้ง 5) ซึ่งตีพิมพ์เป็นครั้งแรกในนิตยสาร Harvard Business Review เมื่อปี 1979
สำหรับบทความซีรีส์แบบ 2 ตอนจบนี้ เราได้หยิบยกเนื้อหาจากหนังสือ Understanding Michael Porter ซึ่งเปรียบเสมือนคู่มือทำความเข้าใจแนวคิดของเขา เขียนโดย โจน มาเกร็ตตา (Joan Magretta) อดีตบรรณาธิการของเขาที่ Harvard Business Review แน่นอนว่าหนังสือเล่มนี้ครอบคลุมเนื้อหาเชิงลึกมากกว่าที่เราจะสรุปได้ทั้งหมด ดังนั้น เราจึงขอโฟกัสไปที่ 2 แนวคิดหลักที่นักลงทุนสามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้จริง นั่นคือเรื่องของ Five Forces ในบทความตอนนี้ และเรื่อง ความได้เปรียบทางการแข่งขัน (Competitive advantage) ในบทความตอนถัดไป
หากจะอธิบายให้เข้าใจง่ายที่สุด แต่ละองค์ประกอบของ Five Forces สามารถสรุปใจความสำคัญออกมาเป็นคำถามเพียง 1 ข้อ ดังนี้
ในอุตสาหกรรมนี้ มีคู่แข่งที่มีขนาดและศักยภาพใกล้เคียงกันอยู่จำนวนมากหรือไม่?
บริษัทสามารถเปลี่ยนไปซื้อวัตถุดิบจากซัพพลายเออร์รายอื่นได้อย่างง่ายดายหรือไม่?
ลูกค้ามีทางเลือกอื่นในตลาดอีกมากมายหรือไม่?
ผู้เล่นหน้าใหม่สามารถเข้ามาแข่งขันและทำต้นทุนให้เทียบเท่ากับคู่แข่งรายเดิมในปัจจุบันได้อย่างรวดเร็วหรือไม่?
ลูกค้าสามารถตอบสนองความต้องการเดียวกันนี้ด้วยวิธีอื่น (หรือสินค้าประเภทอื่น) ได้หรือไม่?
ทำไม “อุตสาหกรรม” จึงเป็นเรื่องสำคัญ
ความสามารถในการทำกำไรของบริษัท ส่วนหนึ่งถูกกำหนดโดยโครงสร้างของตลาดนั้นๆ Five Forces จึงเปรียบเสมือนจุดเริ่มต้นที่จะช่วยให้เราเข้าใจกลไกและผลลัพธ์การทำงานของตลาด เครื่องมือนี้ถูกออกแบบมาเพื่อใช้วิเคราะห์ภาพรวมของอุตสาหกรรม มากกว่าที่จะเจาะจงประเมินบริษัทใดบริษัทหนึ่งเป็นการเฉพาะ แม้ว่าในขณะเดียวกัน มันจะช่วยสะท้อนให้เห็นถึงจุดยืนที่บริษัทนั้นๆ กำลังยืนอยู่ในสมรภูมิการแข่งขันด้วยก็ตาม
ลองจินตนาการว่า ผลกำไรทั้งหมดที่เกิดขึ้นในอุตสาหกรรมเปรียบเสมือนขุมทรัพย์ผลกำไรก้อนใหญ่ที่ผู้เล่นทุกคนในตลาดต้องมาแบ่งปันกัน อำนาจของผู้เล่นแต่ละราย จะเป็นตัวกำหนดว่าพวกเขาสามารถช่วงชิงผลกำไรจากขุมทรัพย์ก้อนนี้ไปได้มากน้อยเพียงใด
“กรอบแนวคิด Five Forces อธิบายให้เราเห็นถึงระดับราคาและต้นทุนเฉลี่ยของอุตสาหกรรม ซึ่งนั่นก็คือความสามารถในการทำกำไรเฉลี่ยของอุตสาหกรรมที่คุณกำลังพยายามจะเอาชนะให้ได้นั่นเอง”
โจน มาเกร็ตตา (Joan Magretta), จากหนังสือ Understanding Michael Porter
การแข่งขันระหว่างคู่แข่งในอุตสาหกรรม (Rivalry among competitors)
ในอุตสาหกรรมนี้ มีคู่แข่งที่มีขนาดและศักยภาพใกล้เคียงกันอยู่จำนวนมากหรือไม่? อุตสาหกรรมที่มีการแข่งขันดุเดือดมักจะขาดความน่าดึงดูดใจ บริษัทต่างๆ อาจต้องงัดกลยุทธ์การหั่นราคามาใช้เพื่อแย่งชิงลูกค้า ซึ่งพฤติกรรมนี้จะกัดกินผลกำไรของพวกเขาในที่สุด
การแข่งขันด้วยการลดราคาอาจใช้ได้ผลในระยะสั้น ทว่าในระยะยาว ลูกค้าจะไม่สามารถแยกแยะความแตกต่างระหว่างบริษัทหนึ่งกับอีกบริษัทหนึ่งได้เลย เนื่องจากจุดขายที่สร้างความแตกต่างหลักๆ ได้กลายเป็นการแข่งขันด้านราคาแทนที่จะเป็นคุณค่าที่แท้จริง
“หากการแข่งขันในอุตสาหกรรมเป็นไปอย่างดุเดือด บริษัทต่างๆ จะแข่งขันกันจนทำลายล้างคุณค่าที่พวกเขาสร้างขึ้นมาเอง...”
โจน มาเกร็ตตา (Joan Magretta), จากหนังสือ Understanding Michael Porter
อำนาจต่อรองของซัพพลายเออร์ (Bargaining power versus suppliers)
บริษัทสามารถเปลี่ยนไปซื้อวัตถุดิบจากซัพพลายเออร์รายอื่นได้อย่างง่ายดายหรือไม่? ในอุตสาหกรรมที่ซัพพลายเออร์มีอำนาจต่อรองสูง พวกเขาจะเรียกเก็บค่าสินค้าและบริการจากบริษัทต่างๆ ในราคาที่แพงขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีที่มีซัพพลายเออร์รายใหญ่ผูกขาดเพียงรายเดียว และไม่มีทางเลือกอื่นทดแทน มูลค่าส่วนใหญ่ที่อุตสาหกรรมสร้างได้จึงตกไปอยู่ในมือของซัพพลายเออร์แทนที่จะเป็นของบริษัท ซึ่งส่งผลให้ความสามารถในการทำกำไรของอุตสาหกรรมนั้นลดลง
อำนาจต่อรองของลูกค้า (Bargaining power versus customers)
ลูกค้ามีทางเลือกอื่นในตลาดอีกมากมายหรือไม่? ในอุตสาหกรรมที่ลูกค้ามีอำนาจต่อรองสูง พวกเขาจะเรียกร้องให้ลดราคาลงและต้องการคุณค่าที่สูงขึ้น ซึ่งจะค่อยๆ กัดกินความสามารถในการทำกำไรของอุตสาหกรรม ลูกค้าจะมีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของราคาเป็นพิเศษ เมื่อสินค้าในอุตสาหกรรมนั้นมีความคล้ายคลึงกัน (แทบไม่มีความแตกต่าง) มีราคาแพงเมื่อเทียบกับรายได้ของพวกเขา หรือเป็นสินค้าที่ไม่ได้มีความสำคัญต่อพวกเขามากนัก
ภัยคุกคามจากผู้เล่นหน้าใหม่ (Threat of new entrants)
ผู้เล่นหน้าใหม่สามารถเข้ามาแข่งขันและทำต้นทุนให้เทียบเท่ากับคู่แข่งรายเดิมในปัจจุบันได้อย่างรวดเร็วหรือไม่? อุปสรรคในการเข้าสู่ตลาดจะอยู่ในระดับต่ำ เมื่อธุรกิจนั้นใช้ต้นทุนในการเริ่มต้นเพียงเล็กน้อย ลูกค้าสามารถเปลี่ยนใจไปใช้บริการบริษัทอื่นได้อย่างง่ายดาย และประโยชน์จากการประหยัดต่อขนาด(Economies of scale) มีอยู่อย่างจำกัด อุปสรรคในการเข้าสู่ตลาดที่ต่ำเช่นนี้ จะเป็นตัวบั่นทอนความสามารถในการทำกำไรของอุตสาหกรรมให้ลดลงในที่สุด
ภัยคุกคามจากสินค้าทดแทน (Threat of substitutes)
ลูกค้าสามารถตอบสนองความต้องการเดียวกันนี้ด้วยวิธีอื่น (หรือสินค้าประเภทอื่น) ได้หรือไม่? เมื่อมีสินค้าหรือบริการอื่นๆ มากมายที่สามารถตอบโจทย์ความต้องการแบบเดียวกันกับที่อุตสาหกรรมนั้นนำเสนอได้ ภัยคุกคามจากสินค้าทดแทนก็จะอยู่ในระดับสูง ซึ่งสินค้าทดแทนนั้นไม่จำเป็นต้องเป็นสินค้าหรือบริการประเภทเดียวกันเสมอไป ตัวอย่างเช่น การนอนดูภาพยนตร์สตรีมมิ่งอยู่กับบ้าน ถือเป็นสินค้าทดแทนของการออกไปดูหนังที่โรงภาพยนตร์ การมีสินค้าทดแทนจำนวนมากในตลาด จะเป็นตัวฉุดรั้งความสามารถในการทำกำไรของอุตสาหกรรมให้ลดลง
การประเมินน้ำหนักของ Five Forces
เริ่มต้นด้วยการกำหนดขอบเขตของอุตสาหกรรมให้ชัดเจน อุตสาหกรรมนี้ครอบคลุมสินค้าอะไรบ้าง และแข่งขันกันในสมรภูมิใด เพราะทั้งสองปัจจัยนี้จะเป็นตัวกำหนดทิศทางของการวิเคราะห์ จากนั้นจึงค่อยพิจารณาว่าอะไรคือปัจจัยขับเคลื่อนเบื้องหลังแรงผลักดันแต่ละข้อ และประเมินว่าแรงผลักดันข้อใดที่มีความสำคัญมากที่สุดในอุตสาหกรรมนั้นๆ
สำหรับบริษัทจดทะเบียน ความสำเร็จเกิดจากการวางตำแหน่งของตนเองให้อยู่ในจุดที่แรงผลักดันทั้ง 5 อ่อนแรงที่สุด แต่ในมุมมองของนักลงทุน คำถามสำคัญก็คือ บริษัทแห่งนั้นได้ค้นพบตำแหน่งที่ว่านั้นแล้วหรือยัง และพวกเขาจะสามารถรักษามันไว้ได้อย่างยั่งยืนหรือไม่
วิเคราะห์ Five Forces ในบทความเจาะลึกหุ้นไทยที่ไม่มีบทวิเคราะห์ของเรา
ในบทความเจาะลึกหุ้นไทยที่ไม่มีบทวิเคราะห์แต่ละบริษัทของเราจะมีส่วนที่เรียกว่าสถานะการแข่งขัน ซึ่งจะเปิดเรื่องด้วยคำตัดสินสั้นๆ เพียงหนึ่งประโยคเกี่ยวกับความน่าดึงดูดใจของอุตสาหกรรมนั้นๆ จากนั้นจึงจะเจาะลึกประเมินแรงผลักดันแต่ละข้อ โดยอิงตามหัวข้อที่เราได้อธิบายไว้ในบทความนี้
สำหรับหัวข้อถัดไปในบทความเจาะลึกของเรา นั่นคือ ข้อจำกัดในการเติบโต จะเป็นการซูมภาพเจาะลึกลงมาจากระดับอุตสาหกรรมสู่ระดับบริษัท โดยคำถามสำคัญเรื่องข้อจำกัดด้านตลาดก็คือ บ่อน้ำแห่งนี้ มีขนาดใหญ่เพียงพอให้ปลาตัวนี้เติบโตต่อไปได้หรือไม่?
เตรียมพบกับตอนต่อไป: ความได้เปรียบทางการแข่งขัน
กรอบแนวคิด Five Forces ช่วยอธิบายให้เราเข้าใจว่าอุตสาหกรรมนั้นๆ มีความน่าดึงดูดใจมากน้อยเพียงใด แต่ถึงแม้จะอยู่ในอุตสาหกรรมที่แข่งขันกันอย่างยากลำบาก บางบริษัทก็ยังคงสามารถทำกำไรได้สูงกว่าค่าเฉลี่ยของอุตสาหกรรม ในบทความตอนที่ 2 เราจะมาเจาะลึกกันว่าพวกเขาทำสิ่งนั้นได้อย่างไร และผลลัพธ์เหล่านั้นสะท้อนออกมาให้เห็นตรงจุดไหนของตัวเลขในงบการเงินบ้าง
ในทุกๆ ไตรมาส เราจะทำการจัดอันดับหุ้นไทยที่ไม่มีบทวิเคราะห์ทั้ง 300 บริษัท และเผยแพร่รายชื่อ 50 อันดับหุ้นไทยที่ไม่มีบทวิเคราะห์พร้อมกับบทวิเคราะห์หุ้นให้คุณได้อ่านฟรีทั้งในรูปแบบภาษาอังกฤษและภาษาไทย ขอให้คุณใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นในการค้นคว้าและทำการบ้านด้วยตัวคุณเอง โดยไม่ได้มีจุดประสงค์เพื่อใช้เป็นคำแนะนำการลงทุนแต่อย่างใด
เวลาที่คุณเริ่มค้นคว้าข้อมูลของบริษัทสักแห่ง คุณมักจะพิจารณา Five Forces ข้อไหนเป็นอันดับแรก?


